Sớm có phương án bảo tồn Di tích quốc gia đặc biệt Óc Eo

Việc xác định không gian kiến trúc cần khai quật, bảo tồn thuộc nền văn hóa Óc Eo đến nay gần như hoàn chỉnh. Tuy nhiên, làm thế nào để khai quật, bảo tồn nguyên vẹn di tích là vấn đề hết sức nan giải.

Nguy cơ “chảy máu” cổ vật

Theo PGS, TS Từ Thị Loan, Viện trưởng Viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam: Năm 1944, sau cuộc khai quật khảo cổ học chính thức đầu tiên của Louis Malleret ở chân núi Ba Thê, Thoại Sơn, An Giang, những dấu tích của một nền văn hóa bản địa-văn hóa Óc Eo-đã dần dần lộ diện. Các kết quả nghiên cứu cho thấy, không gian văn hóa Óc Eo không chỉ được phân bổ ở các tỉnh miền Tây Nam Bộ mà còn ở hầu khắp Nam Bộ, là nền tảng vật chất và văn hóa của Vương quốc Phù Nam. Được hình thành từ khoảng thế kỷ thứ 3 trước Công nguyên, văn hóa Óc Eo có vai trò quan trọng trong lịch sử phát triển văn hóa khu vực Đông Nam Á và lịch sử giao lưu của các nền văn minh lớn trên thế giới.Việc xác định Di tích quốc gia đặc biệt Óc Eo mang lại giá trị về mặt khảo cổ học đối với vùng đất Nam Bộ cũng như ý nghĩa về mặt ranh giới, lãnh thổ của các quốc gia nằm ven biển vùng Ðông-Nam Á ngày xưa.  

Hiện vật văn hóa Óc Eo được người dân tìm thấy và hiến tặng đơn vị quản lý.

Thế nhưng, công tác bảo quản các di vật, cổ vật nói chung và tài sản ở các di tích đã được công nhận hiện nay có phần lơi lỏng, chủ quan, chưa thực sự quan tâm đúng mức. Từ đó đã xảy ra nhiều vụ mất trộm di vật, cổ vật ở các di tích.

Minh chứng cụ thể là tại địa điểm khảo cổ học Nhơn Thành, huyện Phong Điền, TP Cần Thơ. Nơi đây là di chỉ thuộc loại hình văn hóa Óc Eo điển hình ở Nam Bộ, được phát hiện từ năm 1990 và được đào khảo sát, khai quật vào nhiều năm sau đó. Địa điểm khảo cổ học Nhơn Thành có tổng diện tích 7.320m2 được chia làm hai khu. Trong đó, khu 1 có diện tích 5.000m2, khu 2 có diện tích 2.320m2 và được UBND TP Cần Thơ xếp hạng di tích cấp thành phố vào tháng 10-2014. Dù được khoanh vùng để xếp hạng di tích khoảng hai năm nay nhưng di tích vẫn chưa được quy hoạch, bảo vệ khiến tình trạng đào bới tràn lan.

Được thừa hưởng phần đất của ông bà để lại, anh Nguyễn Văn Tho có diện tích đất nằm ngay khu vực bảo vệ 1 của di tích cho biết: Trong quá trình làm đất, anh cũng như bà con sản xuất trong phần đất họ tộc thường xuyên phát hiện đá, mảnh gốm xưa. Có người còn nhặt mảnh gốm rồi dùng vào việc… lót đường đi.

Cũng theo lời kể của anh, cách đây không lâu, trong quá trình lên liếp trồng hoa màu, anh Thường-một người làm đất thuê đã đào được một tượng gỗ có dát vàng. Vụ việc được Phòng Văn hóa-Thông tin huyện Phong Điền, Bảo tàng TP Cần Thơ biết và đến thương lượng trao trả theo đúng Luật Di sản văn hóa.

“Trường hợp tượng Phật gần đây may mắn được ngành chức năng thu về. Nhưng ai dám chắc còn bao nhiêu trường hợp người dân phát hiện cổ vật rồi âm thầm bán cho giới săn đồ cổ”-ông Võ Văn Trung, Trưởng ban Quản lý các di tích huyện Phong Điền, lo ngại.

Thực tế, thời gian qua đã có rất nhiều cổ vật được người dân tìm thấy và bán lại với giá “bèo” cho các nhóm người chuyên thu mua đồ cổ. Bà Hồ Thị Nhịn có nhà ở khu vực này cho biết: “Vì nhà tôi gần khu khảo cổ này nên không lâu lại thấy mấy ông đi mua đồ cổ đến hỏi có tìm được gì không? Có người tìm được vài món đồ cổ như: Vỏ kiếm, tượng Phật thích ca, bình vôi… và bán với giá 1 triệu đồng”.

Đây cũng là mối lo chung của các nhà quản lý khu khảo cổ học, khu Di tích quốc gia đặc biệt Óc Eo.

Tại An Giang, tình trạng khai quật, tìm kiếm các cổ vật vẫn thường xuyên diễn ra. Ðầu tiên là di tích kiến trúc nằm trên phần đất của ông Trần Văn Lép (thị trấn Óc Eo, Thoại Sơn, An Giang) đã từng bị trộm cổ vật và phát hiện ba kiến trúc nằm thẳng hàng trong phạm vi 2.500m2 đồng hướng với nhóm kiến trúc gò Út Trạnh có giá trị cao về kiến trúc đô thị. Ðịa điểm gò Bà Ðiệp trên khu vực đồi cao, bao quanh đồi phân bậc sườn núi Ba Thê khoảng 4.800m2. Trên đỉnh đồi cũng là một hố do kẻ gian đào trộm cổ vật, phát hiện các lớp gạch xây, sâu xuống khoảng 3m so với bề mặt. Hay đối với di tích kiến trúc gò Út Trạnh có giá trị to lớn trong việc xác định loại hình di tích kiến trúc mới trong văn hóa Óc Eo vẫn bị đào bới phá hủy nặng nề do không được bảo vệ, bảo tồn.

Khó khăn trong bảo tồn

Trong những năm qua, hoạt động chủ yếu của các bảo tàng là kết hợp với các cơ quan chuyên ngành tổ chức khai quật khảo cổ di tích Óc Eo và tìm cách mua một số hiện vật mà họ nắm được nguồn tin. Dù vậy, hiện vật đưa về bảo tàng không nhiều, trong đó, loại nguyên vẹn chiếm tỷ lệ rất thấp. Ngoài ra, do kinh phí có hạn, kèm theo những bất cập khác về nhân sự, trình độ chuyên môn… nên các bảo tàng không thể sưu tập hết những hiện vật Óc Eo trôi nổi.

Bên cạnh đó, hiện có rất nhiều người chuyên sưu tầm và mua bán cổ vật Óc Eo. Họ dựa trên danh nghĩa một “hội cổ vật” hoặc đóng vai nhà sưu tập tư nhân hay mua qua những kênh săn tìm lén lút rồi bán ra thị trường. Cổ vật Óc Eo trôi nổi còn rất nhiều vì các bảo tàng chỉ khai quật từng đợt, mỗi đợt cách nhau vài năm, trong khi các nhóm săn lùng đồ cổ hoạt động quanh năm, suốt tháng. 

Thạc sĩ Nguyễn Hữu Giềng-Giám đốc Ban quản lý di tích Óc Eo Ba Thê, An Giang (tỉnh An Giang) nói: “Hiện nay, cái khó nhất là hàng loạt di tích nằm trên nền đất của người dân. Các di tích đã phát hiện, bảo vệ, Ban quản lý cũng chỉ tiếp nhận từ địa phương mới đây theo hiện trạng sẵn có mà chưa có được phương cách thích hợp để phát triển hay mở rộng. Do vậy, hàng loạt vấn đề đã và đang đặt ra đối với chúng tôi trong việc khai quật, bảo tồn và nghiên cứu sâu hơn đối với di tích”.

Để bảo tồn di tích, bà Nguyễn Thị Mỹ, Trưởng ban Quản lý di tích TP Cần Thơ, cho biết: “Đơn vị cũng đang liên hệ với Viện Khoa học xã hội vùng Nam Bộ để tiếp tục nghiên cứu, khảo sát địa điểm khảo cổ Nhơn Thành. Với đề xuất quy hoạch đất đã được khoanh vùng bảo vệ, huyện Phong Điền sẽ phối hợp với cơ quan chuyên môn cấp thành phố để thực hiện các công việc liên quan đến quy hoạch này. Ngoài ra, đơn vị sẽ phối hợp với huyện Phong Điền tuyên truyền để người dân trao nộp cổ vật khi phát hiện”.

Theo PGS, TS Bùi Chí Hoàng, nguyên Phó viện trưởng Viện Khoa học xã hội vùng Nam Bộ, thì điểm cần khảo sát, bảo vệ, thu hồi phục vụ công tác khai quật khảo cổ học cần nhanh chóng triển khai. “Nếu có thể nên suy nghĩ đến việc bảo tồn bằng cách xây dựng du lịch cộng đồng tại các điểm khảo cổ”-PGS, TS Bùi Chí Hoàng đề xuất.

Bài viết cùng chuyên mục

An Giang: Không nên nuôi tôm hùm nước ngọt ngoại lai

Một ngày đi bụi ở An Giang

Nữ sinh 10X An Giang nổi tiếng với loạt clip cover ‘Anh cứ đi đi’, ‘Lạc trôi’… cực chất

Theo Qdnd.vn